Jonathan Sacks hard rakende boeken


Ik heb in mijn leven al heel wat gelezen, maar zelden heb ik boek na boek van voorzien van zoveel uitroeptekens en wow’s als die van wijlen Jonathan Sacks. Tot 2013 was hij opperrabbijn van Groot-Brittannië en was hij lid van het Britse Hogerhuis en ‘on speaking terms’ met aantal regeringsleiders.
In 2016 ontving hij de Templetonprijs voor zijn levensbeschouwelijke bijdrage aan het maatschappelijke debat en zijn rol in de interreligieuze dialoog. Bekend is hij onder meer vanwege zijn reeks commentaren op de vijf boeken van de Tora, waarvan inmiddels Genesis, Exodus en Leviticus in het Nederlands zijn vertaald bij uitgeverij Skandalon.
Dit is een eerste beknopte inleiding op een paar zeer leerzame en spraakmakende publicaties, die het verdienen ook in groepsverband gelezen te worden.

De democratisering van heiligheid

Jonathan Sacks betoogt dat we Leviticus – dat hij typeert als de democratisering van heiligheid-  alleen kunnen begrijpen in termen van de spirituele crisis die tot het Gouden Kalf leidde. Bij afwezigheid van Mozes bleek het volk niet in staat zichzelf te vormen als een gemeenschap met zelfdiscipline. Ze werden een menigte (mob). Daarom was de vraag niet alleen hoe God dicht bij de mensen kon komen, maar ook hoe konden de mensen dicht bij God komen? Hoe konden ze volwassen worden, groeien, zich ontwikkelen en zo de verantwoordelijkheden van vrijheid waardig worden?

In de jaren 90 – toen ook in het Verenigd Koninkrijk de crisis van de multiculturele samenleving kende – speelde bij Sacks ook een eigen vraag bij zijn uitleg van Exodus en later Leviticus:

Wat kon JHVH, de Eeuwige nog beginnen met een volk dat – als geen andere generatie – Hem op zo’n bovennatuurlijke wijze had meegemaakt tijdens en na de Exodus, alle 50 dagen van Pesach tot het Wekenfeest op de Berg Sinaï tot op dat enorme drama met dat Gouden Kalf?
Sacks realiseerde zich dat Mozes toen ook met een multiculturele groep mensen te maken had, immers naast de Hebreeën, volgde ook nog een andere menigte van volkeren (melo hagoyim uit Gen. 48:19).

Mozes kreeg de opdracht een beroep te doen– van iedereen wiens hart hem gewillig maakt – op het brengen van een vrijwillig offer, dan wel hun talenten inzetten om voor Hem een heiligdom te maken: een tabernakel.

De doordenking daarvan gaf Sacks inspiratie tot het schrijven van een apart boek met de titel: “The Home we build together”. Zie hieronder. Hoe wij – anders overigens dan bij de tempelbouw van Salomo – elkaar nodig hebben – ieder met zijn eigen inbreng, gaven en talenten – om gezamenlijk te bouwen aan Zijn Huis, waar Hij kan wonen en ‘tabernakelen’.

Wat mij betreft slaat hij de daarmee te spijker op zijn kop en biedt hij een paradigma of model hoe constructief tegen onze samenleving aan te kijken, waarbij recht gedaan wordt aan het verlangen van ieder mens om ergens bij te horen (belonging) op basis van een gezamenlijk verhaal (narratief), dat groter is dan onszelf, zodat wij als diverse lagen van de bevolking niet tegenover elkaar staan, en ook niet alleen compromissen sluiten in face-to-face overlegorganen, maar naast elkaar (side by side) werken aan Zijn Huis, waarbij JHVH (de altijd Aanwezige) groter is dan wij allen samen.

Een gebroken wereld heel maken: verantwoordelijk leven in tijden van crisis

In dit boek pleit de auteur voor het nemen van verantwoordelijkheid, ieder in zijn eigen omgeving. Klimaatverandering, vluchtelingenprobleem, vreemdelingenhaat en de toenemende kloof tussen arm en rijk vragen dringend om actie. Wij zijn verantwoordelijk tegenover God, die veel van ons verwacht: meer dan wij in Hem, gelooft Hij in ons. Onze opdracht is om, als partners van God, te bouwen aan een plek waar mensen in vrede kunnen leven. Het bestaat uit drie delen: |de oproep tot verantwoordelijkheid,  de theologie van de verantwoordelijkheid en tenslotte leven in verantwoordelijkheid.
De auteur gaat met veel filosofen in discussie, onder wie Plotinus, Marx, Sartre, Machiavelli en Plato. Vaak geeft hij aan waarom zij het niet bij het rechte eind hadden. In dit boek geeft Sacks een scherpe analyse van onze huidige tijd, waarin men zich laat voorstaan op rechten en vrijwel geen aandacht heeft voor de eigen verantwoordelijkheid. Sacks laat zien waar het mis gaat en biedt handvatten hoe we, door bij onszelf te beginnen, een gebroken wereld heel kunnen maken. Het geloof vraagt van ons om ‘helend aanwezig te zijn’. Tegenover het fundamentalisme van de haat moeten we het fundamentalisme van de liefde creëren.

Niet in Gods naam – een pleidooi tegen religieus extremisme en religieus geweld

In dit boek pleit Sacks ervoor dat de boodschap van liefde even krachtig wordt verkondigd als de boodschap van de predikers van haat. Dit boek kan gezien worden als een verdere uitwerking van Leven met verschil – menswaardige verscheidenheid in een tijd van botsende culturen van een jaar eerder. Een pleidooi voor verdraagzaamheid in een tijd van extremisme. Een ethische kritiek op de politiek en economie van de globalisering, maar ook doortrokken van een diep historisch besef.

In Niet in Gods naam zet Sacks uiteen dat religie meestal niet de oorzaak is van conflicten, maar de breuklijn waarlangs partijen uiteengaan. Geweld in naam van een god of religie noemt Sacks ‘altruïstisch geweld’, omdat het gebeurt met een beroep op een heilig doel of hooggestemde idealen. Dat is niet specifiek voor religieus geweld, want de geschiedenis van de 20e eeuw toont hoeveel slachtoffers zijn gemaakt door seculiere ideologieën als nazisme en communisme. Volgens Sacks kan religieus geweld bestreden worden door niet alleen achterliggende oorzaken te begrijpen, maar vooral door te rade te gaan bij de bronnen van de monotheïstische traditie. Religie is niet het probleem maar kan de oplossing bieden.

Voor een uitgebreide recensie (samenvatting), ga naar: https://www.kerkenisraelnoord.nl/wp-content/uploads/2018/06/sacks_niet-in-gods-naam_samenvatting.pdf vooral het slot: De wil tot macht of de wil tot leven (p290-307).

The Home We Build Together: Recreating Society (2007)

Dit helaas nog niet vertaalde boek is m.i. zijn meest relevante boek om een joods-christelijk alternatief te beiden voor zowel de huidige christelijke als liberale politiek. Dit boek is van grote maatschappelijke betekenis – en lag aan de basis voor het Britse overheidsbeleid op het gebied van de multiculturele samenleving.

Temeer omdat hij gewicht toekent aan het gedachtegoed van Roger Scruton, een van Thierry Baudets mentoren, maar ook omdat hij – in de context van de politiek van Groot-Brittannië – de liberale democratie verdedigt en ziet als het meest overeenkomen met die van de Bijbel.

Sacks stelt dat wereldwijde communicatie nationale culturen heeft gefragmenteerd en dat multiculturalisme, bedoeld om sociale wrijvingen te verminderen, deze vandaag versterkt, en pleit voor een nieuwe benadering van nationale identiteit. We kunnen niet bij het huidige beleid blijven dat een samenleving van conflicterende getto’s en niet-kruisende levens voortbrengt, waardoor religieuze organisaties in pressiegroepen worden veranderd in plaats van samenlevingsvormende krachten.

Groot-Brittannië, zo betoogt hij, zal een nationaal verhaal moeten construeren als basis voor identiteit, het concept van het algemeen belang nieuw leven inblazen en gedeelde belangen tussen momenteel conflicterende groepen identificeren. Het moet een cultuur van beleefdheid herstellen, ‘neutrale ruimtes’ beschermen tegen politisering en manieren vinden om verder te gaan dan een vijandige cultuur waarin de luidste stem wint. Hij pleit voor een op verantwoordelijkheid gebaseerd model van burgerschap dat de ideeën van geven en erbij horen met elkaar verbindt.

Hij biedt een nieuw paradigma aan om enerzijds eerdere modellen van assimilatie en anderzijds multiculturalisme te vervangen, en stelt dat we de samenleving moeten zien als ‘het huis dat we samen bouwen‘, waarbij de onderscheidende gaven van verschillende groepen ten goede komen aan het algemeen welzijn. Sacks waarschuwt voor de gevaren waarmee vrije en open samenlevingen in de eenentwintigste eeuw worden geconfronteerd, en biedt een ongebruikelijke religieuze verdediging van de liberale democratie en de natiestaat.

Het is een traktaat van volgehouden en ijzersterk conservatisme. Het is een aanval op moderne Britse mores. En hoewel de analyse ingewikkeld en rationeel is, is het fundament waarop het rust eenvoudig en religieus: het geloof dat God eens een verbond met Abraham sloot. Sacks wil de val van de mens van monotheïstische waarheid naar multiculturele chaos verklaren.

Dus wat is het argument? Het is dat de Britse samenleving te bereid is geworden om een ​​gelijke status toe te kennen aan concurrerende aanspraken op ‘de waarheid’. Het is verdeeld in facties, gebaseerd op religie, politiek, geslacht en seksuele geaardheid, die met elkaar wedijveren om hun rechten over elkaar af te dwingen. Dergelijke concurrentie, zegt Sacks, brengt de morele consensus die beschaafde coëxistentie mogelijk maakt in gevaar. Met andere woorden, het multiculturalisme scheurt ons uit elkaar.

Dit boek is geen frontale aanval op politiek liberalisme, toegeeflijkheid uit de jaren zestig of radicalisme uit de jaren zeventig. Sacks ziet de deugd in van bijvoorbeeld de vrouwenbevrijding en de homobeweging. Hij beschrijft de morele verplichting om vooroordelen te bestrijden als vanzelfsprekend. In plaats daarvan betoogt hij dat assertief activisme van minderheden, hoewel in het verleden misschien noodzakelijk, zijn nut heeft overleefd. Het heeft een pervers maatschappelijk momentum gekregen. Slachtofferschap is een betaalmiddel geworden waarmee belangengroepen politieke concessies kopen. Individuen en hele gemeenschappen koesteren een gevoel van wrok en eisen vervolgens rechten op zonder daarmee samenhangende verantwoordelijkheden op zich te nemen.

In feite is een essentieel onderdeel van zijn these dat moderne technologie traditionele modellen van het integreren (of afwijzen) van immigranten achterhaald maakt. Dankzij internet en satelliet-tv kan de nieuwkomer in Groot-Brittannië zich isoleren van de heersende cultuur van dit land. De immigrant blijft dus in wezen een buitenaards wezen, wat zijn band met een ver thuisland versterkt, terwijl in het verleden de banden natuurlijk verbroken zouden zijn. Zijn kinderen, zelfs als ze in het VK zijn geboren, zoeken misschien de gemakkelijke solidariteit van de webchatroom op. Ze worden lid van wereldwijde stammen op basis van geloof, ras of ideologie. Weg zijn de praktische prikkels voor immigranten om zich als ‘Brits’ te identificeren.

Hij wijst erop dat er meer is om de Abrahamitische religies te verenigen dan te verdelen bij het nastreven van een modern idee van Brits-zijn, gebaseerd op traditionele morele absoluutheden.

Religieuze verdediging van de liberale democratie

Liberale democratie ziet hij als “de enige beste oplossing die tot nu toe is bedacht voor een probleem zo oud als de mensheid: hoe verschillende groepen met verschillende overtuigingen genadig kunnen samenleven binnen een overkoepelend politiek kader dat de integriteit van elke [inwoner] respecteert en de gelijke rechten van iedereen garandeert onder de onpartijdige rechtsstaat. Het beschouwt loyaliteit aan de staat niet als de hoogste waarde of het politieke leven als de hoogste roeping. Het waardeert de deugden die behoren tot substatelijke instellingen: het gezin, de school, de congregatie, de gemeenschap. Het ziet loyaliteit aan de staat als niet meer en niet minder dan de basisvoorwaarde van een burgerlijk samenleven.

Een vrije samenleving is een morele prestatie en rust op morele fundamenten.

Het heeft een scheiding of belangrijk onderscheid nodig tussen het persoonlijke en het politieke, de samenleving en de staat; tussen invloed en macht. Het zijn verschillende sferen, hebben verschillende logica, werken volgens verschillende regels en vragen om verschillende deugden.

Religie creëert gemeenschappen. Politiek bemiddelt tussen gemeenschappen, loyaliteit en liefdevolle vriendelijkheid. Politiek vraagt ​​om compromissen, tolerantie, de wil om te leven en te laten leven: de ‘liberale deugden’. De liberale deugden zijn niet religieus. Integendeel, op religieus gebied is compromis geen deugd maar een ondeugd. Vanuit een religieus perspectief lijkt liberalisme op laksheid. De twee soorten deugd – die van toewijding aan de ene kant en verzoening aan de andere kant – zijn niet onverenigbaar, ook al zijn ze tegengesteld. Dat komt omdat ze verschillende taken moeten uitvoeren. Het is één ding om een ​​geloofsgemeenschap te creëren, iets heel anders om de vrede tussen geloofsgemeenschappen te bewaren.

De liberaal-democratische politiek is de politiek van de vrede. Het is niet dramatisch, heroïsch, zoals Homerus of Vergilius. Het eert de grootste van alle religieuze waarheden: dat God niet spreekt in de wervelwind, de aardbeving of het vuur, maar in de stille, zachte stem die weergalmt in de stilte van de ziel en ons helpt, in Robert Kennedy’s mooie zin ‘om de wreedheid van de mens te temmen en het leven van deze wereld zachtaardig [of teder] te maken’.

Lessons in Leadership: A Weekly Reading of the Jewish Bible August 20, 2015

Gebaseerd op het inzicht dat geen mens als leider wordt geboren, onderzoekt het boek de principes en gevaren om er een te worden. Diepgaand, welsprekend en diep inspirerend, Lessons in Leadership onthult de bijbelse geheimen van invloed, net zo relevant nu als drieduizend jaar geleden.

Dit boek wordt gezien als een aanvulling op zijn serie Covenant & Conversation.

2 reacties

  1. […] Een antwoord en uitweg uit deze Oost-West vervreemding en verwijdering is m.i. het magnifieke boek “The Home We Build Together – Recreating Society” van wijlen opperrabbijn Jonathan Sacks van Groot-Brittannië en de Commonwealth evenals zijn boek Lessons in leaderschip en zijn Covenant & Conversation serie op de Thora.Het principiële kernmerk van het joodse volk is hun bovennatuurlijke bevrijding uit de slavernij in Egypte in de 15e eeuw voor de komst van de Messias. Op de vraag van Jonathan Sacks (tijdens het debat in de UK over de multiculturele samenleving) hoe het Mozes lukte een heel volk bij elkaar te houden, kreeg hij een paar bijzonder relevante inzichten. Zie daarover mijn eerdere blog. […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.